Cholera to ostra bakteryjna choroba przewodu pokarmowego. Do zakażenia dochodzi najczęściej po spożyciu wody lub żywności skażonej kałem osoby zakażonej. Ryzyko rośnie tam, gdzie warunki sanitarne są słabsze, dostęp do bezpiecznej wody jest ograniczony, a zagęszczenie ludności duże. Właśnie dlatego temat cholery najczęściej pojawia się w kontekście podróży do wybranych regionów Afryki, Azji i części Ameryki Łacińskiej.
Dla pacjenta najważniejsze są dwie informacje. Po pierwsze, cholerze można w dużym stopniu zapobiegać. Po drugie, samo szczepienie nie zastępuje ostrożności w zakresie higieny i bezpiecznego jedzenia oraz picia. Dokumentacja szczepionek wyraźnie podkreśla, że szczepienie powinno być traktowane jako element szerszej profilaktyki, a nie jedyna forma ochrony.
Czym jest cholera i jak dochodzi do zakażenia?
Cholerę wywołują bakterie Vibrio cholerae. Z punktu widzenia szczepień najważniejsza jest serogrupa O1, ponieważ to właśnie przeciw niej ukierunkowane są dostępne doustne szczepionki.
Zakażenie szerzy się drogą pokarmową. W praktyce oznacza to, że bakterie mogą dostać się do organizmu przez skażoną wodę, nieprawidłowo przygotowane jedzenie albo brudne ręce. To tłumaczy, dlaczego cholera częściej pojawia się tam, gdzie system sanitarny działa niewystarczająco sprawnie. W takim środowisku nawet krótki pobyt może wiązać się z realnym ryzykiem, zwłaszcza jeśli podróż obejmuje bardziej lokalne warunki, poza standardową infrastrukturą turystyczną.
Jak objawia się cholera?
Najbardziej typowy obraz choroby to nagła, bardzo obfita wodnista biegunka i wymioty. Najgroźniejszym skutkiem nie jest sama biegunka, ale szybka utrata płynów i elektrolitów, czyli składników mineralnych potrzebnych do prawidłowej pracy organizmu. To właśnie odwodnienie może w krótkim czasie doprowadzić do ciężkiego pogorszenia stanu zdrowia, a nawet do niewydolności nerek i zgonu.
W przebiegu ciężkiej cholery objawy mogą narastać bardzo szybko. Dlatego każda nasilona biegunka po pobycie w regionie zagrożonym wymaga potraktowania poważnie i pilnej oceny medycznej.
Jak leczy się cholerę?
Podstawą leczenia jest szybkie i właściwe nawadnianie. W lżejszych przypadkach stosuje się doustne płyny nawadniające zawierające glukozę i elektrolity. W cięższych konieczne bywa leczenie dożylne. Dobrze prowadzone nawadnianie zdecydowanie zmniejsza ryzyko zgonu.
To ważne z perspektywy pacjenta: cholera jest chorobą potencjalnie bardzo groźną, ale największe niebezpieczeństwo wynika z opóźnienia leczenia. Dlatego tak duże znaczenie ma profilaktyka oraz szybka reakcja, jeśli pojawią się objawy.
Kiedy warto rozważyć szczepienie?
Doustne szczepienie przeciw cholerze jest przeznaczone dla dzieci od 2. roku życia i dorosłych, którzy zamierzają przebywać na terenach endemicznych lub epidemicznych. Decyzję o szczepieniu powinno się podejmować z uwzględnieniem aktualnej sytuacji epidemiologicznej, kierunku podróży oraz warunków pobytu.
To właśnie tutaj potrzebne jest indywidualne podejście. Nie każda podróż oznacza takie samo ryzyko. Inaczej ocenia się krótki pobyt w dużym mieście z dobrą infrastrukturą, a inaczej wyjazd do rejonu o ograniczonym dostępie do czystej wody, lokalnych punktów żywienia i pomocy medycznej. W kwalifikacji znaczenie mają także wiek pacjenta, choroby przewlekłe oraz planowany termin wyjazdu.
Jakie szczepionki są dostępne?
Dostępne są obecnie dwie doustne szczepionki przeciw cholerze o różnym składzie i schematach podawania.
Jedna i druga może być stosowana u dzieci od 2. roku życia i u dorosłych.
Obie szczepionki mają wspólny cel: zmniejszyć ryzyko zachorowania na cholerę. Nie zapewniają one pełnej, stuprocentowej ochrony i nie chronią przed wszystkimi szczepami przecinkowca cholery.
Jak wygląda schemat szczepienia?
W przypadku szczepionki inaktywowanej schemat podstawowy obejmuje:
2 dawki u dorosłych i dzieci powyżej 6 lat,
3 dawki u dzieci od 2roku życia do 6 roku życia.
Dawki należy podawać w odstępach co najmniej tygodnia, a cały cykl trzeba zakończyć przynajmniej tydzień przed potencjalną ekspozycją. W określonych sytuacjach zaleca się dawkę przypominającą: w ciągu 2 lat u dorosłych i starszych dzieci oraz w ciągu 6 miesięcy u dzieci młodszych.
W przypadku szczepionki żywej:
Jedną dawkę należy podać doustnie co najmniej 10 dni przed potencjalną ekspozycją.
Jak przyjmuje się szczepionkę doustną?
Obie szczepionki przyjmuje się doustnie po odpowiednim przygotowaniu. Ulotka dla pacjenta podkreśla też konieczność zachowania przerwy od jedzenia i picia przed i po szczepieniu.
1 godzinę po przyjęciu powstrzymać się od jedzenia, picia i przyjmowania innych leków doustnych.
Takie zalecenia mogą wydawać się drobiazgiem, ale mają znaczenie praktyczne. Ich przestrzeganie wpływa na prawidłowe działanie szczepionki.
Jak działa szczepienie?
Szczepionka inaktywowana działa poprzez pobudzenie odporności przeciwko składnikom bakterii i toksynie bakteryjnej. Wytwarzane w jelitach przeciwciała pomagają utrudnić bakteriom przyleganie do ściany jelita oraz ograniczyć działanie toksyny odpowiedzialnej za biegunkę.
Szczepionka żywa, atenuowana namnaża się w przewodzie pokarmowym i wywołuje odpowiedź humoralną oraz powstawanie limfocytów B pamięci. W badaniach obserwowano również wzrost przeciwciał wobec przecinkowca cholery, co wiązano z ochroną przed zachorowaniem. Należy unikać jednoczesnego podawania ze środkami przeciwbakteryjnymi i/lub chlorochiną aby nie zmniejszyć skuteczności podanej szczepionki
Dla pacjenta najważniejszy wniosek jest prosty: organizm po szczepieniu uczy się wcześniej rozpoznawać zagrożenie, dzięki czemu może szybciej i skuteczniej zareagować przy kontakcie z bakterią.
Czy szczepienia są skuteczne?
Dane dotyczące szczepionki inaktywowanej wskazują na ochronę przeciw cholerze w badaniach prowadzonych w różnych populacjach. W jednym z badań całkowita skuteczność w pierwszych 6 miesiącach wynosiła 85%, a w innych obserwacjach po dwóch dawkach wykazywano ochronę na poziomie około 79–84% w określonych okresach obserwacji. Skuteczność różniła się zależnie od wieku i czasu od szczepienia.
W przypadku szczepionki żywej, atenuowanej skuteczność oceniano w badaniu z zakażeniem kontrolowanym. Ochrona przed umiarkowaną lub ciężką biegunką wynosiła około 90,3% po 10 dniach i 79,5% po 3 miesiącach od szczepienia.
Warto jednak pamiętać, że żadna z tych szczepionek nie daje pełnej ochrony. Nawet po szczepieniu nadal trzeba dbać o higienę rąk, wybór bezpiecznej wody i odpowiednią ostrożność przy jedzeniu.